تبلیغات
فَاطِمَةَ الزَّهرَاءِ (س) - فَاطِمَةَ معصومه سلام الله علیها

نهی از منكر در سیره حضرت زهرا (س)

با توجه به ضرورت نهی از منكر و الگو بودن حضرت زهرا(س) در این زمینه، بررسی شیوه‌های عملی نهی از منكر در سیره و سخن آن حضرت، امری پسندیده و مناسب می‌نماید.
قرآن كریم عمل به دو اصل حیاتی امر به معروف و نهی از منكر را از ویژگی‌های اهل ایمان می‌داند و در این باره می‌فرماید: )وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیاءُ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ([1]؛ مردان و زنان با ایمان دوستان یكدیگرند. آنان همدیگر را امر به معروف و نهی از منكر می‌كنند.
نكته مهم در این آیه، اشاره به نقش زنان در عرصه امر به معروف و نهی از منكر است كه خداوند متعال به صراحت بیان می‌دارد زنان نیز همانند مردان باید به ترویج ارزش‌های الهی بپردازند و در عرصه امر به معروف و نهی از منكر پیشقدم باشند؛ چرا كه این دو فرضیه، از تمام برنامه‌های اسلام حتی جهاد در راه خدا افضل و بالاتر و مهم‌تر است. علی(ع) می‌فرماید:
و ما اعمال البر كلّها و الجهاد فی سبیل الله عند الامر بالمعروف و النهی عن المنكر الاّ كنفثهِ فی بحرٍ لِجّی؛[2] تمام كارهای نیك و حتی جهاد در راه خداوند، در برابر امر به معروف و نهی از منكر، همانند قطره‌‌ای در دریاست.
این دو اصل، محافظ و پاسبان تمام اعمال نیك است. اگر امر به معروف و نهی از منكر نباشد، بهترین اعمال نیك به فراموشی سپرده ‌شده و بقیه احكام خدا نیز عملی نخواهد شد. به این جهت امام باقر(ع) در مورد فلسفه این دو اصل می‌فرماید:
امر به معروف و نهی از منكر دو فرضیه مهم و برزگ الهی هستند كه به وسیله آن دو، سایر واجبات الهی اقامه می‌شوند، راه‌ها امن می‌گردد، كسب و كار مردم حلال ، حقوق افراد تأمین، سرزمین‌ها آباد و از دشمنان انتقام گرفته می‌شود و استواری تمام كارها، به عملی شدن این دو اصل بستگی دارد.[3]
طبق رهنمود پیشوای پنجم، اگر مسلمانان به دو اصل امر به معروف و نهی از منكر اهتمام بورزند، دنیا و آخرت خود را آباد خواهند كرد؛ زیرا انجام دیگر واجبات ، امنیت و آسایش، رفاه و آرامش، تأمین حقوق مردم و آبادی شهر و روستا همه و هم در گرو عمل به این دو اصل است؛ زیرا معروف از منظر وحی، تمام اعمال و رفتار‌هایی است كه مصلحت مردم در آن است و منكر نیر تمام كارهای زشتی است كه فساد و تباهی و بی‌بند و باری در پی دارد.
اگر اهل ایمان، به احیای معروف و جلوگیری از منكرات اهتمام بورزند، جامعه‌ای سالم و به دور از زشتی‌ها، آلودگی‌ها، نگرانی‌ها و تضییع حقوق انسان‌ها به وجود خواهد آمد.

شیوه‌های نهی از منكر

با توجه به ضرورت نهی از منكر و الگو بودن حضرت زهرا(س) در این زمینه، بررسی شیوه‌های عملی نهی از منكر در سیره و سخن آن حضرت، امری پسندیده و مناسب می‌نماید:

1. استدلال به آیات قرآنی

یكی از شیوه‌های مهم در موضوع نهی از منكر، آگاهی دادن به مردم از طریق آیات قرآن است؛ زیرا بسیاری از مردم در اثر عدم اطلاع از دستور‌های خداوند و آشنا نبودن به آیات قرآن، به سوی منكرات تمایل پیدا می‌كنند، اما اگر به آنان كاملاً توضیح داده ‌شود كه خداوند متعال چه كارهایی را دوست دارد و چه اعمالی را نمی‌پسندد، بسیاری از مردم از ارتكاب منكر خودداری می‌كنند. به نمونه زیر توجه كنید
عده‌ای در ستمی آشكار، فدك را كه پیامبر(ص) آن را برای حضرت فاطمه(س) به ارث گذاشته بود، به او ندادند. استدلال این افراد كژاندیش این بود كه پیامبران از خود مال دنیا به ارث نمی‌گذارند و بنابراین فدك به حضرت فاطمه(س) نمی‌رسد. امّا حضرت فرمود: شما كه می‌گویید پیامبر ارث نمی‌گذارد، به كتاب خدا بنگرید.

در آنجا خداوند می‌فرماید: )و ورث سلیمان داود([4]؛ سلیمان از پدرش داود ارث برد و در سوره مریم از زبان زكریای پیامبر می‌فرماید:خداوندا! به من فرزندی عطا كن كه از من و آل یعقوب ارث برد. آن گاه حضرت فاطمه(س) به مردم حاضر در مسجد پیامبر(ص) فرمود: ای مردمی كه به سوی باطل شتاب می‌كنید و كردار زشت و بیهوده را نادیده می‌گیرید، آیا به قرآن نمی‌نگرید كه می‌فرماید: )افلا یتدبرون القرآن ام علی قلوب اقفالها([5] ؛ آیا در قرآن نمی‌اندیشید یا آنكه بر دل‌های شما مهر زده شده است؟
یكی دیگر از منكرات عصر حضرت فاطمه(س) ، غصب مقام حكومتی حضرت علی(ع) بود. حضرت فاطمه(س) در مقام نهی از منكر برای زنان اهل مدینه باز هم به آیات قرآن تمسك كرد و بعد از حمد و ثنای الهی به آنان فرمود:
وای بر دوستان دنیا! چرا نگذاشتند حق در مركز خود بماند و خلافت بر پایه‌های نبوت بچرخد؛ چرا كه آنان خلافت را از خانه‌ای كه جبرئیل نازل می‌شد، به جای دیگر بردند و حق را از علی(ع) كه به مسائل دین و سیاست آگاه بود، گرفتند. سپس آن حضرت آیاتی از سوره‌های اعراف، زمر، رعد، كهف و ... را قرائت فرمود.
طبق این شیوه فاطمی، آمران به معروف و ناهیان از منكر باید تا حدودی با آیات قرآن آشنا باشند تا در صورت لزوم از كلام الهی هم بهره گیرند. علاو ه بر آن، ناهیان از منكر موظف‌اند، آگاهی‌های لازم را در زمینه عواقب دردناك و خانمان برانداز منكرات به دست آورند و به مخاطبان خود عرضه كنند.

2. استدلال‌های عقلانی

آن حضرت برای نهی از منكر و جلوگیری از كارهای خلاف، به دلایل عقلی نیز تمسك می‌كرد؛ همچنان كه در مناظره با ابوبكر، علاوه بر قرآن، به دلایل عقلی نیز استناده می‌كرد
روزی آن حضرت به نزد ابوبكر رفت و او را از عمل زشت غصب فدك بر حذر داشت. او در پاسخ خلیفه كه او را شایسته ارث نمی‌دانست، فرمود: ای ابوبكر! هر گاه تو بمیری چه كسی از تو ارث می‌برد؟ او گفت: زن و فرزندانم. حضرت زهرا(س) فرمود: پس چه شده كه من نمی‌توانم از پدرم ارث ببرم؟[6]
هجوم به افكار و اندیشه‌های غلط مرتكبین منكرات و زیر سؤال بردن آنان، شیوه‌ای منطقی و عقلانی است و اگر هم نتوانند از كار منكر بازدارد، حداقل آنان را به تفكر وامی‌دارد و در مورد كار خلافشان مردّد می‌سازد. آن حضرت در مقام نكوهش مسلمانانِ بی‌تفاوت در ماجرای غصب خلافت، افكار آنان را به چالش می‌كشید و با سئوالات منطقی مواجه می‌ساخت و می‌فرمود: لیث شعری الی ایّ سناد استندوا؟ و علی ایّ عماد اعتمدوا؟ و بأیّ عروه تمسكوا؟ و علی ایّه ذرّیّه اقدموا و احتنكوا؛ ای كاش می‌دانستنم به چه پناهگاهی تكیه زده‌اند؟ و به كدام ستون استوار اعتماد كرده‌اند؟ و به كدامین ریسمان تمسك جسته‌اند؟ و بر كدام فرزند و خاندانی پیشی گرفته و غلبه كرده‌اند؟[7]
حضرت فاطمه درمورد مسائلی كه ممكن بود در جامعه آن را منكر كوچكی محسوب كنند، حساسیت نشان می‌داد. روزی آن حضرت به اسماء بنت عمیس فرمود:
انّی قد استقبحت ما یصنع بالنساء انّه یطرح علی المرأه الثوب فیصفها لمن رأی[8]؛ من بسیار زشت می‌دانم كه جنازه زنان را بر روی تابوت گذارند و بر روی آن پارچه‌ای افكنند كه حجم بدن او را برای مردان نامحرم نمایان می‌سازد.
اسماء بنت عمیس عرضه داشت: ای دختر رسول خدا! در سرزمین، حبشه برای حمل جنازه‌ها تابوتی درست می‌كنند كه بدن میت را كاملاً می‌پوشاند. آن گاه اسماء چوب‌های تر و شاخه‌های نازك درخت، شبیه آن تابوت را برای حضرت فاطمه ساخت و آن را به او نشان داد. حضرت زهرا(س) با خشنودی و خوشحالی فرمود: چه طرح زیبایی كه كاملاً بدن زن در آن از دید مردان پوشیده می‌ماند. ای اسماء! برای من تابوتی با همین طرح درست كن و بعد از وفات مرا با آن بپوشان. خداوند تو را از آتش دوزخ نگهدارد![9]

3. قهر و سكوت

یكی از مراحل نهی از منكر قهر و سكوت است. انسان مسلمان وقتی نتواند با موعظه و گفتگو گنهكاران را از راه انحرافی بازدارد، با قهر و سكوت خود، به مبارزه می‌پردازد. این شیوه حتی در مسائل تربیتی نیز مؤثر است. حضرت زهرا(س) در عرصه نهی از منكر از این روش بازدارنده نیز بهره می‌گرفت. او بعد از رحلت پدر بزرگوارش، با انواع ناملایمات و گرفتاری‌ها روبه‌رو شد. او شاهد هجوم ناجوانمردان به خانه‌اش بود. اهانت به علی(ع)، سیاست‌های غیر اسلامی اهل سقیفه، بی‌تفاوت بودن مردم و ده‌ها مورد دیگر، از جمله كارهای ناپسند و زشت عده‌ای هواپرست و خودخواه بعد از وفات پیامبر بود. فاطمه زهرا(س) برای مقابله با این اعمال ناروا، به مبارزه منفی روی آورد و ناراحتی خود را با قهر و سكوت ابراز داشت و خطاب به خلیفه اول فرمود
و الله لا اكلمك ابداً و الله لادعونّ الله علیك فی كلّ صلوه [10]؛ به خدا قسم هرگز با تو سخن نخواهم گفت. به خدا سوگند در نمازهایم تو را نفرین خواهم كرد.
زمانی كه آن حضرت در آستانه شهادت قرار گرفت و خلیفه اوّل و دوّم برای دلجویی، به عیادت حضرت فاطمه(س) آمدند و در مورد اعمال غیر اسلامی و جابرانه خود عذر خواهی كردند. آن حضرت نهایت اعتراض خود را با قهر و سكوت ابراز داشت و به آنان فرمود:
والله لا اَكلمِكِما من رأسی حتی القی ربی فاشكونكّما الیه بما صنعتما به و بی و ارتكبتما منی[11]؛ به خدا سوگند بعد از این با شما دو نفر حتی یك كلمه نیز سخن نخواهم گفت، تا اینكه خداوند را ملاقات كنم و از شما دو نفر در نزد خداوند شكایت خواهم كرد كه چگونه با خدا و دین او و با من رفتار كردید و چه اعمال زشتی را مرتكب شدید.
وصیت نامه حضرت فاطمه یكی دیگر از نشانه‌های مبارزه منفی و استفاده از شیوه قهر و سكوت در مقابل رفتارهای منكر و خلاف شرع است. آن حضرت به امیرمؤمنان علی وصیت كرد كه :
اوصیك ان لا یشهد احد جنازتی من هولاء الّذین ظلمونی و اخذوا حقّی فانّهم عدوّی و عدوّ رسول الله و لاتترك ان یصلّی علیّ احد منهم و لا من اتباعهم و ادفنّی فی‌اللیل اذا هدأت العیون و نامت الابصار[12]؛ به تو وصیت می‌كنم كه در تشییع جنازه من هیچ یك از كسانی كه به من ستم روا داشتند و حقم را غصب كردند، شركت نكنند؛ زیرا آنان دشمن من و دشمن رسول خدا هستند و هرگز اجازه نده كه فردی از آنان و پیروانشان بر من نماز بگزارد. مرا شب دفن كن، آن هنگام كه چشم‌ها آرام گرفته و دیده‌ها به خواب فرو رفته است.

4.توبیخ و تهدید و هشدار

برای جلوگیری از فساد و بی‌بند و باری و كارهای زشت و ناپسند، باید به اهل خلاف هشدار داد و از عواقب وخیم و فرجام كار زشتشان بر حذر داشت؛ حتی باید آنان را با تهدید و نفرین به سوی حق متمایل ساخت. از شیوه نهی از منكر، در سیره حضرت زهرا(س) نیز مشاهده می‌شود. حضرت فاطمه(س) به مردمی كه از معیار حق یعنی علی(ع) فاصله گرفتند و به اهل باطل گراییدند، هشدار می‌دهد و خطاب به زنان مهاجر و انصار می‌فرماید:
به خدا سوگند اگر (مردان شما) پای در میان می‌نهادند و علی(ع) را بر كاری كه پیامبر(ص) به عهده او نهاد، قرار می‌دادند، او ایشان را به راه راست می‌برد و حق هر یك را به او می‌سپرد؛ چنان كه كسی زیانی نبیند و هر كس میوه آنچه را كه كِشته است، بچیند... . علی (ع) همواره در پنهان و آشكار نصیحت كننده و خیرخواه مردم بود و اگر به خلافت می‌رسید، از اموال بیت المال برای خود ذخیره نمی‌كرد و از ثروت دنیا جز به اندازه نیاز بر‌نمی‌داشت؛ به اندازه آب اندكی كه عظش را فرونشاند و طعام مختصری كه گرسنگی را رفع كند. اگر مردم حق را به امام واقعی می‌سپردند، درهای رحمت از آسمان و زمین به روی آنان گشوده می‌شد.
اما دروغ گفتند و به زودی به كیفر دروغشان عذاب خواهند شد... . شگفتا! چه دوستان دروغین و سرپرستان نااهلی را انتخاب كردند! و چه زشت است سرانجام ستمكاران كه جایگاه بدی برگزیدند! ... . اما به جان خودم سوگند، نطفه فساد بسته شد. باید فرجام زشت فساد را در جامعه اسلامی انتظار كشید. مسلمانان آینده خواهند فهمید كه سرانجام و نتایج اعمال به مسلمانان صدر اسلام، چه بوده است. مطمئن باشید شمشیر‌های كشیده و حمله‌ها و تهاجمات پی در پی، به هم ریخته شدن امور اجتماعی مسلمانان، و استبداد و حكومت دیكتاتوری ستمگران شما را فرا خواهد گرفت. آنان جمع شما را با شمشیر‌های خود درو می‌سازند. پس حسرت و اندوه بر شما! كارتان به كجا خواهد انجامید. دریغا كه دیده حقیقت‌بین ندارید و ما هم نمی‌توانیم شما را به كاری كه كراهت دارید، ملزم كنیم[13].

5. افشاگری

یكی از محورهای انجام نهی از منكر، مبارزه علنی با منكرات است. اگر موعظه، ارشاد، هشدار، قهر و سكوت نتیجه ندهد، مسلمان متعهد موظف است كه در اجتماع به طور علنی فریاد برآورد و بر ضد زشتی‌ها، بی‌عدالتی‌ها و منكرات قیام كند. شیخ طوسی می‌گوید: نهی از منكر، یك امر الهی و واجب كفایی است و برحسب مراتب و زمینه‌ها، احكام مختلفی دارد. وقتی كه تبلیغ، دعوت، موعظه مؤثر واقع نشد، باید راه‌های قوی‌تری را برای پیشگیری آن انتخاب كرد. افشاگری، تهدید، تخویف (ترساندن) و حتی برخورد فیزیكی نیز لازم است، تا اینكه منكرات از جامعه حذف شود. البته برخورد مستقیم باید با اجازه حاكم و والی صورت گیرد.[14]
حضرت فاطمه(س) در عمل به مراحل مختلف نهی از منكر، هر گاه كه احساس می‌كرد گفتگو و موعظه و ارشاد تأثیر ندارد، به افشاگری می‌پرداخت. او در مقابل اعمال زشت حاكمان زمان كه حقوق وی را غصب كرده و مرتكب اعمال ناپسند شده بودند، وقتی كه از گفتگوی رو در رو نتیجه‌ای نگرفت، در جمع مسلمانان به افشاگری و تظلّم پرداخت و در اجتماع بزرگ مردم مدینه فرمود:
ای مسلمانان! شما را به خدا قسم می‌دهم، آیا از رسول خدا(ص) شنیده‌اید كه فرمود: فاطمه پاره تن من است. هر كس او را آزار دهد ، مرا آزرده كرده است . خشنودی فاطمه خشنودی من است و خشم او خشم من است. هر كس فاطمه را دوست بدارد، مرا دوست داشته و هر كس او را راضی كند، مرا راضی كرده است.
گفتند: آری، این سخنان را از پیامبر(ص) شنیده‌ایم . در این حال، حضرت زهرا(س) خطاب به عمر وابوبكر گفت: من، خدا و فرشتگان را گواه می‌گیرم كه شما دو نفر مرا ناراحت كردید و به خشم آوردید و آزارم دادید و هرگز در راه رضایت من گام برنداشتید. اگر رسول خدا(ص) را ملاقات كنم، از شما دو نفر نزد حضرتش شكایت خواهم كرد.[15]
آن حضرت همچنین وقتی كه سكوت و بی‌اعتنایی مردم را در مقابل تضییع حقوق علی و اهل بیت پیامبر: مشاهده كرد و از موعظه و ارشاد هم اثری ندید، به افشاگری و سرزنش آنان پرداخت و برای جلوگیری از عمل منكر آنان بر آشفت و با دلی مضطرب و صدایی رسا فریاد برآورد:
ویلكم ما اسرع ماخنتم الله و رسوله فینا اهل بیت وقد اوصاكم رسول الله باتّباعنا و مودّتنا والتمسّك بنا[16]؛ ای مردم! وای بر شما چه زود به خدا و پیامبرش درباره ما اهل بیت خیانت كردید؛ در حالی كه رسول خدا شما را به پیروی از ما، و دوستی و تمسك به ما را توصیه كرده بود.
آن حضرت در سخن دیگری اعمال ناپسند كسانی را كه فدك را غصب كرده بودند، نكوهش كرد و ‌فرمود:
فدك هدیه‌ای الهی بود كه آن را به پیامبرش بخشید و رسول گرامی اسلام آن را برای تأمین زندگی فرزندانم به من سپرد. واگذاری فدك به من و فرزندانم، با حكم و علم خداوند بزرگ و شهادت جبرئیل امین صورت گرفت. پس اگر كسانی آن را با ستم، غصب و وسیله امرار معاش فرزندانم را قطع كردند، با یاد روز قیامت بر این مصیبت صبر می‌كنم و به زودی غاصبان فدك، عذاب الهی را در دوزخ خواهند دید.[17]

پی نوشت:

[1]. توبه/71.
[2]. شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید، ج 19، ص306.
[3]. الكافی، ج 5، ص 55.
[4]. نمل / 16.
[5]. محمّد / 12.
[6]. كشف الغمّه، ج 1، ص477.
[7]. بحارالانوار، ج 43، ص159.
[8]. نوادر راوندی، ص 13، ذخائر العقبی، ص53.
[9]. تهذیب الاحكام، ج 1، ص 469؛ كشف الغمّه، ج1، ص 503؛ بحارالانوار، ج 43، ص 189.
[10]. اللمعه البیضاء، ص 825.
[11]. الهجوم علی بیت فاطمه(س)، ص 139.
[12]. روضه الواعظین، ج 1، ص 150؛ بحارالانوار، ج43 ، ص191.
[13]. احتجاج طبرسی، ج 1، ص 108؛ بحارالانوار، ج 42، ص 159؛ فرهنگ سخنان حضرت فاطمه(س)، ص92.
[14]. تفسیر التبیان، ج2، ص549.
[15]. الفرقان، ج22،ص60 ؛ الامامه والسیاسه، ج 1، ص20؛ ماساه الزهراء ، ج1، ص240.
[16]. الاسرار الفاطمیه، ص121؛ بحارالانوار، ج28،ص299.
[17]. فرهنگ سخنان حضرت فاطمه(س) ، ص209.

نویسنده: عبدالكریم پاك‌نیت
------
منبع :
ماهنامه کوثر


  • نوشته شده توسط : میثم طاهری
  • در تاریخ : 28 مرداد 90
  • نظرات()