تبلیغات
فَاطِمَةَ الزَّهرَاءِ (س) - فَاطِمَةَ معصومه سلام الله علیها

انفاق در سیره حضرت زهرا

یكی از معارف حیات بخش قرآن، مسئله انفاق است كه از یك سو راهكاری برای برطرف كردن فاصله طبقاتی و از بین بردن فقر از جامعه می باشد و از سوی دیگر دستورالعملی برای خودسازی و تزكیه نفس در راه تكامل روح آدمی. در نوشتار حاضر، موضوع انفاق از منظر قرآن كریم و در آیینه زندگانی سرور زنان عالم، فاطمه زهرا(س) بررسی می شود كه خود فرمود: «از دنیای شما سه چیز محبوب من است: 1-تلاوت قرآن؛ 2-نگاه به چهره رسول خدا(ص)؛ 3-انفاق در راه خدا.»(1)

انفاق و فاصله طبقاتی

از مهم ترین و بزرگترین معضلات اجتماعی كه همواره دامنگیر انسان بوده و امروزه با وجود پیشرفت های علمی و صنعتی، آدمیان را بیشتر گرفتار خویش ساخته، مشكل فاصله طبقاتی و شكاف زیاد بین فقیر و غنی است و بدیهی است جامعه ای كه در آن، بخش عظیمی از ثروت در دست عده قلیلی باشد و اكثریت از تهیه لوازم اولیه و ضروری زندگی ناتوان باشند، قابل دوام نخواهد بود و هرگز روی سعادت و خوشبختی را نخواهد دید.با دقت در آیات قرآن معلوم می شود كه یكی از اهداف اسلام، از بین بردن اختلافات غیرعادلانه ای است كه در میان طبقه غنی و ضعیف وجود دارد و بدین منظور برنامه وسیعی را درنظر گرفته كه شامل: تحریم رباخواری، وجوب پرداخت مالیات های اسلامی همچون زكات و خمس، تشویق به وقف و قرض الحسنه، و نیز ترغیب به انفاق و صدقات و مانند آن است و چنانچه این برنامه وسیع، به طور كامل و صحیح به مرحله اجرا درآید، فقر و مسكنت از جامعه رخت برمی بندد.
در این میان، انفاق از جمله راهكارهایی است كه علاوه بر تأمین هدف فوق، می تواند در پرورش روح اخوت و برادری، ملكه سخاوت و بخشندگی، روح بی نیازی از ما سوی الله، و همچنین تزكیه و تطهیر نفوس نقش داشته باشد؛ چرا كه با هزینه كردن مال در راه خدا بسیاری از رذایل اخلاقی همچون دنیاپرستی، بخل، خودخواهی، حرص و طمع از صفحه دل آدمی پاك می گردد؛ چنان كه خداوند متعال خطاب به پیامبر اكرم(ص)، می فرماید:
«خذ من اموالهم صدقه تطهرهم و تزكیهم؛ (توبه/ 103) از اموال آنها صدقه ای بگیر تا به وسیله آن، ایشان را پاكسازی و پرورش دهی.»

اهمیت انفاق در قرآن

و در فضیلت و اهمیت انفاق همین بس كه قرآن كریم نه عمل انفاق، بلكه خود انفاق كنندگان را به دانه پر بركتی تشبیه می كند كه در زمین مستعدی افشانده شود و از آن، هفت خوشه و از هر خوشه، یكصد دانه بروید.(بقره/ 261)
تشبیه افراد انفاق كننده به دانه های پربركت، تشبیه عمیقی است كه نشان می دهد عمل هر كس پرتوی از وجود اوست و هر قدر عمل او توسعه پیدا كند، درواقع وجود خود او توسعه پیدا كرده است.

مراتب انفاق و سیره فاطمی

از دیدگاه اسلام و قرآن، انفاق دارای مراتبی است كه از لحاظ ارزش و اهمیت متفاوت از یكدیگرند و البته ارزش هر یك وابسته به پرهیز از منت گذاری و ریا و انجام خالصانه آن در راستای جلب رضایت خداوند رحمان است. قرآن كریم در یك آیه، انفاقی را كه با منت و ریا همراه است، بخشش باطل معرفی می نماید و چنین انفاقی را به قشر نازكی از خاك كه روی تخته سنگی را پوشانده تشبیه می كند كه باران شدید آن را می شوید و از بین می برد و از این رو، كشاورز هیچ گونه بهره ای از آن نمی تواند ببرد.(بقره/ 264)
و در آیه دیگر، انفاقی كه با اخلاص و به نیت كسب خشنودی خداوند انجام می گیرد، به سرسبزی باغی در مكانی بلند تشبیه می كند كه از طراوت باران و شبنم برخوردار گردیده و ثمرات پربركتی را به همراه آورده است.(بقره/ 265)
آنچه در این دو آیه، قابل تأمل است، اینكه انفاق كنندگان ریایی به تخته سنگ و انفاق كنندگان مخلص و به باغ پرثمر تشبیه شده اند كه نشان می دهد عمل انفاق تأثیر مستقیم بر ارض وجودی انسان و صفحه ضمیر او دارد و چنانچه برخوردار از عنصر اخلاص باشد، سرسبزی بهشت را برای وجودش به ارمغان می آورد.
اینك مراتب انفاق را با توجه به رفتار خالصانه و جلوه هایی از زندگانی حضرت فاطمه زهرا(س) برمی شماریم:

1- صدقات

اولین مرتبه انفاق، صدقه است كه افراد به دلخواه، بخشی از مال خود را به فقرا و مساكین و هر كس كه از آنها درخواست كمك نموده، می بخشند. صدقه، هم موجب زیاد شدن رزق و روزی است كه امیر مؤمنان(ع) فرمود: «استنزلوا الرزق بالصدقه ؛(2) به وسیله صدقه، طلب نزول روزی كنید!» و هم باعث حفظ ایمان می باشد كه فرمود: «سوسوا ایمانكم بالصدقه ؛(3) ایمانتان را به وسیله صدقه، اداره و سرپرستی كنید!» و هم سبب بخشایش گناهان است كه قرآن كریم این اثر را برای هر كدام از انفاق های علنی و پوشیده- به خاطر مصالحی كه هر یك دارند- ذكر نموده و فرموده است:
«اگر صدقه ها را آشكارا بپردازید ]كه دیگران را نیز به آن ترغیب كنید[، نیكوست و اگر آنها را نهان دارید و به بینوایان بپردازید ]از آن روی كه به خلوص نیت نزدیك تر است[، برای شما بهتر است و ]در هر حال[ خداوند پاره ای از گناهانتان را از شما می زداید و خدا به آنچه می كنید، آگاه است.»(بقره 271)
در این خصوص، حضرت فاطمه(س) توجه ویژه ای به فقرا داشت و هیچ مستمند و نیازمندی را از در خانه اش دست خالی رد نمی فرمود؛ از جمله:

انفاق لباس عروسی

نقل شده كه پیامبر اكرم(ص) در عروسی فاطمه زهرا(س) یك دست پیراهن نو به دخترش داده بود تا در شب عروسی بپوشد. هنگامی كه حضرت فاطمه(س) به خانه زفاف رفت و بر سجاده عبادت، در حال مناجات با پروردگار بود، زن مستمندی به در خانه آمد و اظهار نیاز كرد و لباسی طلبید. فاطمه(س) كه در آن وقت دو پیراهن داشت: یكی كهنه و دیگری نو، به مصداق آیه «لن تنالوا البر حتی تنفقوا مما تحبون؛ (آل عمران/92) هرگز به نیكی دست نمی یابید و از نیكان نمی شوید، مگر اینكه از آنچه دوست می دارید، انفاق كنید.» پیراهن نو را به فقیر بخشید. فردای آن شب، چون رسول خدا(ص) پیراهن كهنه را در تن او دید و از علت آن پرسید، حضرت زهرا(س) عرض كرد: «آن را به فقیر دادم و این روش را از شما آموخته ام.»(4)

2- مواسات

مواسات به معنای تقسیم و نصف كردن اموال با نیازمندان است و این در صورتی است كه اموال شخص به اندازه كفاف خود او باشد و در همان مقدار كفاف دیگری را نیز شریك سازد و لكن اگر افزون بر اندازه، كفاف داشته باشد و از آن مقدار زیادی به كسی ببخشد، به آن مواسات نمی گویند(5) و در واقع مصداق صدقه می باشد.در روایات معصومین(ع) مواسات بدین صورت تفسیر شده كه انسان امكانات و دارایی های خود را طوری دراختیار برادران دینی نیازمند خود بگذارد كه آنان نیز بتوانند همانند مالك اصلی از آنها استفاده كنند؛ چنان كه در روایتی امام كاظم(ع) خطاب به یكی از اصحاب خود به نام عاصم فرمود: «ای عاصم! در زمینه دوستی و همدردی و مواسات با یكدیگر چگونه هستید؟» او در جواب، عرض كرد: در بهترین وضعی كه یك نفر می تواند باشد. امام فرمود: «آیا چنین هست كه فردی از شما در هنگام تنگدستی به دكان یا منزل برادرش برود و دخل او را بیرون بكشد و آنچه احتیاج دارد، بردارد و برادرش به او اعتراض نكند؟» عاصم گفت: خیر، این طور نیست. امام فرمود: «بنابراین، شماها با هم آن طور كه من دوست دارم، نیستید.»(6)
البته مواسات مطلوب این است كه افراد شرایط زندگی خود را با وضعیت زندگی اقشار كم درآمد جامعه وفق دهند تا بدین ترتیب هم با آنان احساس همدردی كنند و هم در جهت رفع مشكل فقرشان به نوبه خود تلاش نمایند.
زندگی مشترك فاطمه(س) و علی(ع) نیز در حالی شكل گرفته بود كه در جامعه نوپای اسلامی، فقیران و مستمندان و گرسنگان زیادی به سر می بردند و از این رو، ایشان می كوشیدند به پیروی از رسول خدا(ص) زندگی ساده و به دور از تجملات را برای خود تدارك ببینند و به مواسات اسلامی عمل كنند. نمونه ذیل از این نوع است:

صدقه فاطمه(س) برای خشنودی پیامبر(ص)

نقل شده كه چون حضرت رسول(ص) از سفری مراجعت می فرمود، اول به خانه حضرت فاطمه(س) تشریف می برد و مدتی می ماند و بعد از آن به منزل خود می رفت. در یكی از سفرهای پیامبر(ص)، حضرت زهرا(س) برای خود دستبند و گلوبند و گوشواره از جنس نقره تهیه كرده و پرده ای بر در خانه خود آویخته بود. هنگامی كه رسول خدا(ص) از سفر مراجعت كرد و به خانه فاطمه زهرا(س) وارد شد، چون چشمش به زینت های مورد استفاده فاطمه(س) افتاد، با ناراحتی از خانه بیرون رفت و به مسجد وارد شد و در كنار منبر نشست. حضرت فاطمه(س) با فهمیدن علت این رفتار پدر، برای جلب خشنودی و رضایت رسول اكرم(ص) همه آن زینت ها را به نزد پدر فرستاد و پیغام داد كه دخترت سلام می رساند و می گوید: اینها را در راه خدا انفاق كنید! و چون آنها را به نزد پیامبر(ص) آوردند، سه مرتبه فرمود: «آنچه را كه می خواستم، فاطمه انجام داد. پدرش به فدای او باد!»(7)
مواسات در روایات ائمه اطهار(ع) از نشانه های مؤمن حقیقی و از علایم شیعیان و پیروان راستین اهل بیت(ع) به شمار آمده است؛(8) اما با تمام ارزشی كه این مرتبه از انفاق (مواسات) دارد، به پایه ارزش و اهمیت «ایثار» كه مرتبه بعدی انفاق است، نمی رسد.
در حدیثی از امام صادق(ع) می خوانیم كه آن حضرت در جواب ابان بن تغلب كه از حق مؤمن بر مؤمن سؤال كرده بود، فرمود: «ای ابان! مالت را با او نصف كن!» و وقتی ابان از این سخن امام متعجب شد، فرمود: «ای ابان، آیا از آن آگاه نیستی كه خدای بزرگ درباره كسانی كه ایثار و از خود گذشتگی می كنند، چه فرموده است؟» ابان پاسخ داد چرا، آگاه هستم. آن گاه امام ادامه داد: «هنگامی كه مالت را با او نصف می كنی، ایثار نكرده ای؛ بلكه تو و او با یكدیگر برابرید [و به مواسات رفتار كرده اید]. هنگامی ایثار كرده ای كه از نصف مال خود نیز به او ببخشی.»(9)

3- ایثار و از خودگذشتگی

برترین و بالاترین مرتبه انفاق، ایثار است كه چنان كه اشاره شد، فرد نه تنها اموال خود را با مستمندان نصف می كند، بلكه آنان را بر خود مقدم می دارد و نصیب خویش را نیز به آنها تقدیم می نماید و این به بیان امیر مؤمنان(ع) عالی ترین مصداق بزرگواری و جوانمردی است: «غایه المكارم الایثار»(10) و به راستی نمونه بارز ایثار و فداكاری، اهل بیت عصمت و طهارت(ع) و خاصه حضرت فاطمه زهرا(س) هستند كه در ذیل به نمونه هایی اشاره می كنیم:

ایثار و فداكاری فاطمه(س)

عرب تازه مسلمانی در مسجد مدینه از مردم كمك خواست، پیامبر(ص) به اصحاب خود نگریست. سلمان فارسی برخاست تا نیاز آن بی چاره را بر طرف سازد؛ هر جا رفت، با دست خالی برگشت. با ناامیدی به طرف مسجد می آمد كه چشمش به منزل حضرت زهرا(س) افتاد، با خود گفت: فاطمه(س) و منزل او سرچشمه نیكوكاری است. درب خانه آن حضرت را كوبید و داستان عرب مستمند را شرح داد. حضرت زهرا(س) فرمود: «ای سلمان! سوگند به خداوندی كه حضرت محمد(ص) را به پیامبری برگزید! سه روز است كه غذا نخورده ایم و فرزندانم حسن(ع) و حسین(ع) از شدت گرسنگی بی قراری می كردند و خسته و مانده به خواب رفته اند؛ اما من، نیكی و نیكوكاری را كه درب منزل مرا كوبیده است، رد نمی كنم.»
آن گاه پیراهن خود را به سلمان داد تا در مغازه فروشنده ای گرو گذاشته، مقداری خرما و جو قرض بگیرد.
سلمان فارسی می گوید: پس از دریافت جو و خرما به طرف منزل فاطمه(س) آمدم و گفتم: ای دختر رسول خدا! مقداری از این غذاها را برای فرزندان گرسنه ات بردار! پاسخ داد:
«ای سلمان! این كار را فقط برای خدای بزرگ انجام دادیم و هرگز از آن بر نمی داریم.»(11)

اطعام خالصانه

ابن عباس نقل نموده كه امام حسن(ع) و امام حسین(ع) بیمار شدند. پیامبر(ص) با جمعی از یاران به عیادتشان آمدند و به علی(ع) گفتند: چه خوب است كه برای بهبودی فرزندانت نذری كنی. علی(ع) و فاطمه(س) و فضه- كنیز آن دو- نذر كردند كه اگر كودكان بهبودی یافتند، سه روز روزه بدارند. بچه ها بهبودی یافتند و اثری از كسالت باقی نماند.
حضرت علی(ع) سه من جو قرض گرفت و فاطمه(س) یك من آن را آرد كرده، از آن نان درست كرد و سهم هر كسی را جلویش گذاشت تا افطار كند. در همین حال سائلی به در خانه آمد و گفت: سلام بر شما اهل بیت محمد(ص). من مسكینم، مرا طعام دهید! خاندان پیامبر(ص) آن سائل را بر خود مقدم شمرده، افطار خود را به او دادند و آن شب چیزی جز آب نخوردند و با شكم گرسنه دوباره نیت روزه كردند.
هنگام افطار روز دوم یتیمی بر در خانه آمد و غذا خواست و آنها غذای شان را به او دادند. در شب سوم اسیری آمد و همان عمل را نسبت به او كردند. صبح روز چهارم علی(ع) دست امام حسن(ع) و امام حسین(ع) را گرفت و نزد رسول خدا(ص) آمد. آن حضرت وقتی بچه ها را دید كه از شدت گرسنگی ضعیف شده اند، گریه كرد. در این هنگام جبرئیل با سوره دهر بر آن حضرت نازل شد. (12)
بنابراین، آیاتی كه در سوره انسان درباره ابرار نازل شده، در شان فاطمه(س) و خانواده اوست كه نشان می دهد ارزش ایثار و اطعام آنان به خاطر نهایت اخلاص در راستای كسب رضایت پروردگار می باشد و لذا می فرماید: «و یطعمون الطعام علی حبه مسكینا و یتیما و اسیرا¤ انما نطعمكم لوجه الله لا نرید منكم جزاء و لا شكورا؛ (انسان/9-8) و غذایی را كه ] از شدت احتیاج[ دوست می داشتند، به مسكین و یتیم و اسیر عطا كردند و گفتند:شما را فقط برای خشنودی خدا اطعام می كنیم؛ نه از شما عوضی می خواهیم و نه انتظار سپاس و ثنایی داریم.»

سخن آخر

چنان كه بیان شد، انفاق چه به صورت صدقه و چه به صورت مواسات و یا ایثار، از مهم ترین اعمال خیر و نیك اخلاقی است كه آثار متعدد فردی و اجتماعی در زمینه خودسازی و تزكیه نفس و رفع اختلافات طبقاتی دارد و هر چه از عنصر اخلاص بهره بیشتری ببرد، از ارزش معنوی والاتری برخوردار است و در تكامل ملكات نفسانی تاثیر بیشتری می گذارد و در این زمینه، سیره عملی دخت گرامی رسول اكرم(ص)، حضرت فاطمه زهرا(س)، می تواند بهترین اسوه اخلاقی برای زنان و مردان مومن باشد.

پی نوشتها:

1-نهج الحیاه (فرهنگ سخنان فاطمه) ص217، ح .164
2-غررالحكم، ص 395، ح .9136
3- همان، ح .9147
4- ریاحین الشریعه (بانوان دانشمند شیعه)، شیخ ذبیح الله محلاتی، ج1، صص 184-.185
5- ر.ك. لسان العرب، ج 1، ص .148
6- بحارالانوار، ج 71، ص .231
7- ر.ك: منتهی الآمال (زندگانی چهارده معصوم(ع)، شیخ عباس قمی، صص 159-.160
8- میزان الحكمه ، ج 10، صص 456-.459
9- اصول كافی، ج 4، ص .508
10- غررالحكم، ص 396، ح .9171
11- نهج الحیاه ، صص 131-133، ح .62
12- مجمع البیان، شیخ طبرسی، ج 10، ص .617

نویسنده: مهدی رضوانی پور
------
منبع :
روزنامه کیهان


  • نوشته شده توسط : میثم طاهری
  • در تاریخ : 1 اسفند 89
  • نظرات()